Propolis

# **Propolis** Propolis, bal arılarının ağaç tomurcuklarından, reçine akıntılarından ve diğer botanik kaynaklardan topladığı reçinemsi bir karışımı kendi salgılarıyla birleştirerek ürettiği doğal bir maddedir. Binlerce yıldır geleneksel tıpta antimikrobiyal ve yara iyileştirici olarak kullanılan propolis, modern dermokozmetik formülasyonlarda antioksidan, antienflamatuar ve doku onarıcı aktif bileşen olarak yer almaktadır. Kovanın doğal koruyucusu olan bu kompleks karışım, özellikle akne eğilimli, hassas ve yaşlanma belirtileri gösteren ciltler için bilimsel destekli bir seçenek sunmaktadır. ## Mekanizma Propolisin biyolojik aktivitesi, içerdiği 300'den fazla biyoaktif bileşenin sinerjik etkisine dayanır. Bileşiminin %50-70'ini reçineler ve balsamlar, %30-50'sini mumlar, %5-10'unu uçucu yağlar ve %5'ini polen oluşturur. Ana aktif moleküller arasında flavonoidler (krisin, galangin, pinocembrin), fenolik asitler (kafeik asit fenetil ester/CAPE, p-kumarik asit) ve terpenoidler bulunur. Antienflamatuar etki mekanizması çok yönlüdür. CAPE, NF-κB sinyal yolağını inhibe ederek proenflamatuar sitokinlerin (IL-1β, IL-6, TNF-α) üretimini baskılar. Aynı zamanda COX-2 ve 5-LOX enzimlerini engelleyerek prostaglandin ve lökotriyen sentezini azaltır. Bu etki, klinik olarak eritem, ödem ve doku tahribatının azalması şeklinde gözlemlenir. Antimikrobiyal aktivite, bakteriyel hücre duvarı sentezini bozma, membran geçirgenliğini artırma ve biofilm oluşumunu engelleme yoluyla gerçekleşir. Propolis, *Propionibacterium acnes*, *Staphylococcus aureus* ve *Candida* türlerine karşı kanıtlanmış etkinlik gösterir. Flavonoidlerin bakteriyel DNA giraz enzimini inhibe ettiği ve hücre bölünmesini durdurduğu gösterilmiştir. Antioksidan kapasite, DPPH radikal süpürme aktivitesi ve süperoksit dismutaz (SOD) benzeri etki ile ölçülmektedir. Propolisin toplam fenolik içeriği (50-300 mg GAE/g), reaktif oksijen türlerini (ROS) nötralize ederek oksidatif DNA hasarını, lipid peroksidasyonunu ve kolajen degradasyonunu önler. Matrix metalloproteinaz (MMP-1, MMP-9) inhibisyonu yoluyla dermal matriks korunur ve fotoaging süreçleri yavaşlatılır. ## Etkili Konsantrasyon Kozmetik formülasyonlarda propolis genellikle ekstraksiyon yöntemi ve çözücüye bağlı olarak farklı konsantrasyonlarda kullanılır. Etanollü propolis ekstraktları tipik olarak **%0.5-5** aralığında formüle edilir, ancak suda çözünür propolis türevleri (propolisin polisakkarit kompleksleri) **%1-10** konsantrasyonlarda tercih edilebilir. In vitro antimikrobiyal etkinlik çalışmalarında, *P. acnes*'e karşı minimum inhibitör konsantrasyon (MIC) değerleri 0.2-1.6 mg/mL aralığında rapor edilmiştir. Klinik formülasyonlarda antiakne etki için minimum **%1-2** etanollü ekstrakt önerilmektedir. Antioksidan ve antiaging uygulamalar için literatür **%0.5-3** konsantrasyon bandını desteklemektedir. Bir in vivo çalışmada %2 propolis içeren krem formülasyonunun 8 haftalık uygulaması sonrası ciltte elastisite artışı ve kırışıklık derinliğinde azalma kaydedilmiştir. Yara iyileştirme ve onarıcı uygulamalarda daha yüksek konsantrasyonlar (%3-5) kullanılabilir. Ancak etanol bazlı ekstraktlarda irritasyon riski konsantrasyonla orantılı arttığından, hassas ciltler için %1'in altında kalınması veya etanol içermeyen formların tercih edilmesi önerilir. Ham propolis standardizasyonu zor olduğundan, flavonoid içeriği (genellikle krisin veya galangin) referans alınarak standardize edilmiş ekstraktlar (örn. %10-12 flavonoid içeriği) güvenilirlik açısından avantaj sağlar. Ticari ham materyallerde toplam fenolik madde miktarı gallik asit eşdeğeri (GAE) cinsinden belirtilmelidir. ## Kullanım Tüyoları Propolis, özellikle **akne eğilimli, yağlı ve kombine ciltler** için ideal bir aktiftir. Antimikrobiyal ve sebum düzenleyici özellikleri nedeniyle hafif-orta şiddette akne tedavisinde destekleyici rol oynar. Serum, jel veya hafif losyon formlarında sabah veya akşam temiz cilde uygulanabilir. **Hassas ve reaktif ciltler** için antienflamatuar etkisi değerlidir, ancak ilk kullanımlarda yama testi (patch test) önerilir. Bazı bireylerde kontakt allerji (özellikle bal, polen veya arı ürünlerine duyarlılarda) görülebileceğinden dikkatli başlanmalıdır. Etanol içermeyen, suda çözünür propolis formları hassas ciltler için daha uygun alternatiflerdir. **Kombinasyon stratejileri** açısından propolis oldukça uyumludur. Niacinamid ile birlikte kullanımı sebum kontrolü ve por görünümü için sinerjistik etki yaratır. Salisilik asit veya azelaik asit gibi keratolitiklerle kombine edildiğinde akne tedavisinde etkinlik artar, ancak aşırı kurutma riskine karşı nemlendiricilerle desteklenmelidir. Peptid ve hyaluronik asit içeren antiaging formülasyonlara propolis eklenmesi, antioksidan koruma katmanı sağlar. **Uygulama zamanlaması** olarak sabah kullanımında antioksidan koruma ön plandayken, akşam uygulamasında onarıcı ve antienflamatuar etkiler optimize edilir. Retinoid kullananlar için propolis içeren serumlar, retinoid irritasyonunu azaltmak amacıyla sabah rutininde tercih edilebilir. **Formülasyon tipi** seçiminde, yağlı ciltler için alkollü toner veya hafif serumlar, kuru ciltler için krem bazlı formülasyonlar uygundur. Propolis maskeleri (genellikle %2-5 konsantrasyonda) haftada 1-2 kez yoğunlaştırılmış bakım için kullanılabilir. ## Kanıt **Al-Waili (2003) — European Journal of Medical Research**: Propolis ile tedavi edilen akne hastalarında 2 haftalık uygulama sonrası lezyon sayısında %62.5 azalma ve bakteriyel yük düşüşü bildirilmiştir. Çalışmada %5 propolis alkollü ekstrakt içeren jel formülasyonu kullanılmıştır. **Braakhuis (2019) — Nutrients**: Propolis ve flavonoidlerin antioksidan mekanizmalarını inceleyen sistematik derleme, CAPE'nin NF-κB inhibisyonu yoluyla güçlü antienflamatuar etki gösterdiğini ve in vitro çalışmalarda MMP-1 inhibisyonunun %40-60 aralığında olduğunu raporlamıştır. **Oryan et al. (2018) — Biomedicine & Pharmacotherapy**: 37 kontrollü çalışmayı kapsayan meta-analiz, propolisin yara iyileşmesini önemli ölçüde hızlandırdığını (p<0.001), kolajen sentezini artırdığını ve reepitelizasyon süresini kısalttığını göstermiştir. Optimal etki %3-5 konsantrasyonlarda elde edilmiştir. **Szliszka & Krol (2013) — Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine**: Propolisin UVB hasarına karşı koruyucu etkisini araştıran çalışma, 100 μg/mL propolis ekstraktının keratinosit apoptozunu %45 azalttığını, DNA hasarını önlediğini ve IL-6 salınımını baskıladığını göstermiştir. **Anjum et al. (2019) — Oxidative Medicine and Cellular Longevity**: Propolis flavonoidlerinin (özellikle krisin ve pinocembrin) deri fibroblastlarında tip I prokolajen sentezini artırdığını (%28-35 artış), MMP ekspresyonunu azalttığını ve hücre yaşlanma belirteçlerini iyileştirdiğini gösteren in vitro çalışma. ## Hassasiyet ve Uyumluluk Propolise karşı **kontakt allerji** prevalansı genel popülasyonda %1-3 civarındadır, ancak arıcılar ve arı ürünü kullanıcılarında bu oran %20-30'a çıkabilir. Ana alerjenik bileşenler 3-metil-2-butenil kafeat ve feniletil kafeat gibi kafeik asit esterleridir. İlk kullanımda kulak arkası veya ön kol iç yüzünde yama testi önerilir. **Gebelik ve emzirme** döneminde topikal kullanım için yeterli güvenlik verisi bulunmadığından dikkatli olunmalıdır. Sistemik kullanımdan kaçınılmalı, topikal uygulamalar için hekim onayı alınmalıdır. **Arı ürünlerine alerjisi olanlar**, polen alerjisi ve astım hastaları propolis kullanımından kaçınmalıdır. Nadir de olsa anafilaktik reaksiyon vakaları literatürde mevcuttur. **İlaç etkileşimleri** açısından, propolisin sitokin modülasyonu nedeniyle immünsüpresif ilaç kullananlar dikkatli olmalıdır. Ayrıca antikoagülan kullanan hastalarda, özellikle yüksek doz oral propolis alımında kanama riski artabilir (topikal kullanımda bu risk minimal). **Fotosensitivite** riski düşüktür, ancak bazı bireylerde güneş maruziyeti sonrası hafif eritem bildirilmiştir. Güneş koruyucusu kullanımı her zaman önerilir. ## Kaynaklar - Wagh VD. *Propolis: A Wonder Bees Product and Its Pharmacological Potentials*. Advances in Pharmacological Sciences, 2013. - Anjum SI, et al. *Composition and functional properties of propolis (bee glue): A review*. Saudi Journal of Biological Sciences, 2019. - Braakhuis A. *Evidence on the Health Benefits of Supplemental Propolis*. Nutrients, 2019; 11(11):2705. - Oryan A, et al. *Potential role of propolis in wound healing*. Biomedicine & Pharmacotherapy, 2018; 103:165-175. - Al-Waili NS. *Topical application of natural honey, beeswax and olive oil mixture for atopic dermatitis or psoriasis*. European Journal of Medical Research, 2003. - Szliszka E, Krol W. *Polyphenols isolated from propolis augment TRAIL-induced apoptosis in cancer cells*. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2013. - Burdock GA. *Review of the biological properties and toxicity of bee propolis*. Food and Chemical Toxicology, 1998; 36:347-363. - PubChem Compound Database — Propolis phytochemicals (NCBI).